تحول اصول ژئوپلیتیک از گذشته تا امروز و آینده
Vector illustrations depict six blindfolded people with different perceptions, impressions, ideas, opinions, beliefs, and interpretation towards an elephant.
تنظیم از: محسن فردرو
تحول اصول ژئوپلیتیک از گذشته تا امروز و آینده، یکی از موضوعات کلیدی درک روابط بینالملل است.ایده این مبحث در اثر گفتگو با دکتر امید میربهاء پدید آمد . ایشان دیدگاه های خود را بصورت صوتی برای سایت اندیشه روز ارسال نموده اند و بزودی نسخه مکتوب آن در همین سایت منتشر خواهد شد. اما قبل از آن فرصتی شد تا قبل از انتشار سخنان ایشان مروری بر تحولات اصول ژئوپلتیک جهان از گذشته تا حال داشته باشیم:
این تحولات به کمک ابزار هوش مصنوعی در سه بخش گذشته (کلاسیک)، امروز (مدرن/پساجنگ سرد) و آینده (پیشبینیشده) بررسی شده است.
۱. اصول ژئوپلیتیک در گذشته (کلاسیک – تا اواسط قرن بیستم)
اصول کلاسیک عمدتاً مادیگرا، جبرگرایانه و مبتنی بر دولت-ملت بودند:
- تمرکز بر عوامل فیزیکی و ثابت: اهمیت بنیادی به عواملی مانند موقعیت جغرافیایی (دسترسی به دریا، همسایگان)، شکل مرزها، مساحت، جمعیت، منابع طبیعی (به ویژه منابع استراتژیک مانند نفت و زغال سنگ) و توپوگرافی داده میشد.
- جبر جغرافیایی: نظریهپردازانی مانند هاوسهوفر (ژئوپلیتیک آلمان) و مکیندر (نظریه قلب زمین) معتقد بودند جغرافیا سرنوشت ملتها را تعیین میکند. مثلاً نظریه “هارتلند” مکیندر کنترل اوراسیا را کلید سلطه بر جهان میدانست.
- دولت به عنوان بازیگر انحصاری: بازیگر اصلی، دولت-ملت بود و رقابت بین قدرتهای بزرگ بر سر قلمرو و امنیت مرزی محور تحلیل بود.
- رویکرد صفر و یک (برد-باخت): عمدتاً رویکردی رئالیستی حاکم بود که جهان را عرصه رقابت برای قدرت و امنیت میدید. گسترش قلمرو (امپراتوریسازی) یک راهبرد مشروع محسوب میشد.
- مقیاس ملی و منطقهای: تحلیلها عمدتاً بر روی اروپا و روابط قدرتهای بزرگ متمرکز بود.
۲. اصول ژئوپلیتیک امروز (مدرن/معاصر – از پایان جنگ سرد تاکنون)
با ظهور فناوری، جهانیسازی و مسائل جدید، اصول گستردهتر و پیچیدهتر شدهاند:
- فرا رفتن از جبر جغرافیایی: اهمیت عوامل فیزیکی کمتر نشده، اما فناوری (حمل و نقل، ارتباطات، سایبر) و اقتصاد محدودیتهای جغرافیا را کاهش دادهاند. موقعیت ژئوپلیتیک اکنون ترکیبی از جغرافیا + فناوری + شبکهها است.
- تعدد بازیگران: علاوه بر دولتها، شرکتهای چندملیتی، سازمانهای بینالمللی، گروههای فراملی (تروریستی یا مدنی)، و حتی افراد اثرگذار (مانند ایلان ماسک) نقش بازی میکنند.
- افزایش اهمیت فضاهای نامشهود: رقابت بر سر فضای سایبر، دادههای کلان (Big Data)، جریانهای مالی، برندهای جهانی و تولید دانش به اندازه رقابت بر سر قلمرو زمینی اهمیت یافته است. “ژئوپلیتیک داده” و “امنیت سایبر” مفاهیم کلیدی هستند.
- تنوع مسائل: علاوه بر امنیت نظامی، امنیت انسانی (بهداشت، محیط زیست، مهاجرت)، ژئوپلیتیک انرژی (گذار به انرژیهای تجدیدپذیر)، تغییرات اقلیمی (به عنوان یک تهدید چندبعدی) و رقابت فناورانه (هوش مصنوعی، نیمههادیها) در کانون توجه قرار گرفتهاند.
- وابستگی متقابل پیچیده: اقتصاد جهانی کشورها را در شبکهای از وابستگیهای متقابل قرار داده است که همزمان هم همکاری و هم رقابت را شکل میدهد (مثال: رابطه چین و آمریکا).
- بازگشت رقابت بین قدرتهای بزرگ: پس از دوره کوتاه تک-قطبی، شاهد بازگشت به رقابت استراتژیک بین آمریکا، چین و روسیه هستیم، اما این رقابت ابعاد اقتصادی، فناورانه و ایدئولوژیک قوی دارد.
۳. اصول ژئوپلیتیک آینده (روندهای پیشبینیشده)
با توجه به روندهای فعلی، آینده احتمالاً شاهد تشدید و تحول این اصول خواهد بود:
- ژئوپلیتیک فناوری به عنوان محور اصلی: رقابت در حوزههای هوش مصنوعی، محاسبات کوانتومی، زیستفناوری، و تسلیحات خودمختار تعیینکننده برتری استراتژیک خواهد بود. کشوری که در این فناوریها پیشتاز باشد، قواعد بازی را تعیین میکند.
- ژئوپلیتیک فضای ماورای جو (Space): فضای بیرونی از حوزه همکاری به عرصهای برای رقابت نظامی و اقتصادی (استخراج منابع، موقعیتهای استراتژیک) تبدیل خواهد شد.
- تمرکززدایی و چندقطبی شدن شدید: جهان به سمت یک سیستم چندقطبی پیچیده با چندین قطب قدرت (آمریکا، چین، اتحادیه اروپا، هند و احتمالاً بازیگران منطقهای قدرتمند) پیش میرود. ائتلافهای موقعیتی و منعطف جای بلوکهای ثابت جنگ سردی را خواهند گرفت.
- ژئوپلیتیک زیستمحیطی و آب: تغییرات اقلیمی با ایجاد مهاجرتهای اجباری، کمبود آب و غذا، و بلایای طبیعی به یک تضمینکننده و تهدیدکننده امنیت تبدیل میشود. رقابت بر سر منابع آب (مثلاً در حوزه نیل یا میانرودان) تشدید خواهد شد.
- جنگ ترکیبی (Hybrid Warfare) و اطلاعات: مرز بین جنگ و صلح، دولتی و غیردولتی، حقیقت و دروغ محو میشود. استفاده از عملیات اطلاعاتی، سایبری، اقتصادی و پروکسیها برای تحت فشار قرار دادن رقبا به هنجار تبدیل خواهد شد.
- اهمیت فزاینده اقیانوسها و قطبها: به دلیل منابع معدنی، مسیرهای کشتیرانی و اهمیت استراتژیک، رقابت در اقیانوس هند، آرام و مناطق قطبی تشدید میشود.
- بازتعریف حاکمیت: فشار مسائل فرامرزی (اقلیم، اینترنت، همهگیری) از یک سو، و تمایل به ملیگرایی و حفاظت از حاکمیت از سوی دیگر، تنش دائمی ایجاد خواهد کرد.
جمعبندی:
در نهایت، میتوان گفت ژئوپلیتیک از علم مکانها (جغرافیای ثابت) به علم جریانها (داده، سرمایه، اطلاعات) و در آینده به علم تحولات (تغییر اقلیم و تحول فناورانه) در حال گذار است.
اما یک اصل ثابت باقی میماند: رقابت برای قدرت، امنیت و نفوذ در یک فضای رقابتی محدود. شکل، ابزار و عرصههای این رقابت است که به طور مداوم در حال دگرگونی است.
