مقاله پژوهشی: تحلیل اسطورهای و تاریخی متل «اتل متل توتوله»
نویسنده : داوود سلیانچی
چکیده
متل «اتل متل توتوله»، سرودهای در ظاهر ساده و کودکانه، یکی از برجستهترین نمونههای ادبیات فولکلوریک ایران است که ریشه در باورهای اساطیری و خاطرات تاریخی جامعه دارد. این مقاله با رویکردی تحلیلگرانه، به واکاوی نمادها و کارکردهای پنهان این متل میپردازد.
یافتهها نشان میدهد که این متل، فراتر از یک شعر بازی، یک سند شفاهی از دغدغههای معیشتی و باورهای کهن ایرانیان است. این متل مفاهیمی چون اهمیت گاو در اساطیر، ترس از قحطی و مفاهیم قناعت و تابآوری را در خود جای داده است. همچنین، بخش پایانی متل (قرعهکشی)، بازماندهای از آیینهای باستانی انتخاب است که با گذشت زمان، کارکرد خود را تغییر داده و به ابزاری برای بازی تبدیل شده است.
مقدمه: جایگاه متلها در فرهنگ عامه
متلها، این گنجینههای کوچک و آهنگین ادبیات فولکلوریک، نقشی فراتر از سرگرمی در فرهنگ ایرانی ایفا میکنند. آنها بخش جداییناپذیر از میراث شفاهی ایران هستند که سینهبهسینه و نسل به نسل، بدون نیاز به ثبت مکتوب، منتقل شدهاند. این اشعار کوتاه و ساده، در حقیقت، حامل حافظه جمعی یک ملت هستند و لایههای عمیقی از تاریخ، باورها و دغدغههای نیاکان ما را در خود جای دادهاند.
کارکرد متلها در سه حوزه اصلی قابل بررسی است:
- سرگرمی و بازیهای کودکانه: متلها در ابتدا به عنوان ابزاری برای بازیهای گروهی، بهویژه برای قرعهکشی و انتخاب نفر بعدی، مورد استفاده قرار میگرفتند. آنها با وزن و قافیههای ساده، لحظات شاد و هیجانانگیزی را برای کودکان خلق میکردند و به انسجام جمعی آنها کمک میکردند.
- آموزش غیرمستقیم: متلها راهی ظریف برای انتقال مفاهیم عمیق زندگی به کودکان بودند. مفاهیمی چون قناعت، اهمیت نعمت، نظم، یا حتی ترس از حوادث طبیعی مانند قحطی، در قالب روایتهای ساده و قابلفهم به نسلهای جدید منتقل میشد. این فرآیند آموزشی، بدون نیاز به گفتارهای مستقیم و نصیحتآمیز، در ناخودآگاه کودک جای میگرفت.
- حفظ و انتقال باورهای کهن: شاید مهمترین کارکرد متلها، نقش آنها به عنوان بازماندههای آیینهای باستانی است. پژوهشگران فولکلور، از جمله صادق هدایت در کتاب «نیرنگستان»، و دیگر متخصصان این حوزه، نشان دادهاند که بسیاری از متلها، ریشههای خود را از سرودهای آیینی، افسانهها و مراسمهای باستانی گرفتهاند. این آیینها که با گذشت زمان، کارکرد اولیه خود را از دست داده بودند، در قالبی ساده و کودکانه به حیات خود ادامه دادند. متل «اتل متل توتوله» با نمادهای خود (گاو به عنوان منبع حیات، قحطی، و بخش قرعهکشی) یک نمونه کامل از این فرآیند است؛ فرآیندی که در آن، یک آیین باستانی به یک بازی کودکانه تبدیل میشود، اما روح و نمادهای آن همچنان زنده میمانند. به این ترتیب، متلها نه تنها شعر، بلکه سندهایی شفاهی و گرانبها از سیر تحول فرهنگی یک جامعه هستند.
ساختار و متن متل
این متل که به عنوان یک ابزار قرعهکشی در بازیهای کودکانه شناخته میشود، از ساختاری ساده اما هدفمند برخوردار است که آن را برای کاربردش مناسب میسازد. متن رایج متل به شرح زیر است:
«اتل متل توتوله
گاو حسن چه جوره؟
نه شیر داره، نه پستون
گاوشو بردن هندستون
یک زن کُردی بستون
اسمشو بزار عمقزی
دور دوز دَندون قزی»
ویژگیهای ساختاری این متل عبارتند از:
آغازگر آهنگین: متل با عبارت جذاب و ریتمیک “اتل متل” شروع میشود. این دو کلمه، که به نظر بیمعنی میرسند، نقش یک مقدمه یا پیشدرآمد را ایفا کرده و توجه کودکان را به خود جلب میکنند، درست مانند یک زنگ آغاز بازی. این آهنگین بودن، حفظ و انتقال آن را در طول نسلها آسان کرده است.
روایت خطی ساده: متل یک داستان بسیار کوتاه و پیوسته را روایت میکند. از معرفی گاو حسن و وضعیت آن شروع میشود، سپس به انتقال گاو به سرزمین دور میپردازد و در نهایت، به انتخاب یک شخص (زن کردی) یا یک عمل (نان و پنیر) میرسد. این روایت ساده، دنبال کردن آن را برای کودکان آسان میکند.
تنوع در نسخهها: همانطور که اشاره شد، این متل نسخههای مختلفی دارد که نشاندهنده ماهیت شفاهی و پویای آن است. در برخی نسخهها، به جای بخش زن کردی، از عبارت «نون بیار و پنیر به دست» و داستان گربه استفاده میشود که تحلیلهای متفاوتی را ممکن میسازد. این تنوع، انعطافپذیری متل را نشان میدهد که چگونه در طول زمان و در مناطق مختلف، با فرهنگهای محلی سازگار شده است.
پایان کارکردی: مهمترین بخش ساختاری متل، پایان آن است. عبارتهایی مانند «دوم کیه؟» یا «دندون قزی» به طور مستقیم به کارکرد اصلی متل، یعنی انتخاب فرد بعدی در بازی، اشاره دارند. این پایانبندی نشان میدهد که کل ساختار متل، از آغاز تا پایان، برای رسیدن به این هدف طراحی شده است.
تحلیل اسطورهای و نمادین
هر واژه و عبارت در متل «اتل متل توتوله» معنایی فراتر از ظاهر خود دارد و لایههایی از باورهای عمیق فرهنگی و اساطیری را در خود جای داده است. این متل، یک روایت نمادین از چرخه حیات، نعمت و سختی است که در ناخودآگاه جمعی ایرانیان ریشه دارد:
گاو: نمادی بنیادین از حیات و برکت. در اساطیر ایرانی، بهویژه در اوستا، «گاو نخستین» یکی از اولین آفریدههای اهورامزدا است که مرگش به پیدایش گیاهان و جانوران منجر شد. این جایگاه مقدس، گاو را به نماد باروری، روزی و منشأ زندگی تبدیل میکند. بنابراین، «گاو حسن» در این متل، نماینده منبع اصلی نعمت و معیشت جامعهای کشاورزی و دامپرور است.
بیشیر شدن گاو: عبارت «نه شیر داره، نه پستون» نمادی قدرتمند از خشکسالی و قحطی است. این بخش از متل، تصویری از از دست رفتن بزرگترین منبع روزی را به نمایش میگذارد و یادآور ترس تاریخی جوامع وابسته به کشاورزی از نابودی محصولات و فقر است. این جمله، یک «خاطره تاریخی» از روزهای سخت را در خود نهفته دارد.
هندوستان: «گاوشو بردن هندستون» فراتر از یک قافیهسازی ساده است. در ذهنیت کهن ایرانی، هندوستان سرزمینی پرنعمت، اما دور و دستنیافتنی بود. از این رو، این عبارت نمادی از از دست رفتن نعمت و انتقال آن به جایی دور و غیرقابل دسترس است. این انتقال نمادین، بیانگر نوعی از دست رفتن امید یا تقدیر ناخواسته است.
نان، پنیر و گربه: جایگزینی «نان و پنیر» به جای شیر و ماست، نشاندهنده قناعت و تابآوری در شرایط سخت است. این بخش به کودکان میآموزد که در صورت از دست رفتن نعمتهای بزرگ، باید به داشتههای کوچکتر قانع بود. در ادامه، ورود «گربه» به روایت (گربه به شیر زد)، نمادی از یک نیروی منفی یا ویرانگر است که حتی باقیمانده نعمت را نیز از بین میبرد و چرخه کامل از دست رفتن را به تصویر میکشد.
بخش پایانی (قرعهکشی): عبارتهایی مانند «حالا بگو دوم کیه؟» یا «دندون قزی»، کارکرد اصلی متل را نشان میدهند. این بخشها بازماندهای از آیینهای باستانی قرعهکشی یا انتخاب هستند. احتمالاً در گذشته، از چنین سرودههایی برای انتخاب فردی برای انجام یک وظیفه در یک آیین یا مراسم استفاده میشده که با گذشت زمان، کارکرد خود را به یک ابزار بازی کودکانه تغییر داده است.
کارکرد اجتماعی و مقایسه تطبیقی
متل «اتل متل توتوله»، علاوه بر ریشههای اساطیری، در زندگی روزمره جامعه ایرانی کارکردهای مهمی داشته و همچنان دارد. این کارکردها فراتر از یک سرگرمی سادهاند:
ابزار بازی: مهمترین کارکرد کنونی این متل، استفاده از آن به عنوان یک ابزار قرعهکشی عادلانه در بازیهای گروهی کودکان است. در جمعهای دوستانه، با خواندن این متل، نفر بعدی برای انجام یک وظیفه یا شروع بازی انتخاب میشود. این کارکرد، نظم و ساختار را به بازیها وارد کرده و از بحث و جدلهای احتمالی جلوگیری میکند.
آموزش فرهنگی: این متل به طور غیرمستقیم، در حکم یک درس زندگی عمل میکند. کودکان با مفاهیمی چون اهمیت نعمت، قناعت، و تابآوری در برابر سختیها آشنا میشوند. روایت از دست رفتن نعمت (گاو) و جایگزینی آن با خوراکی سادهتر (نان و پنیر)، در ناخودآگاه کودک، اهمیت قدردانی از داشتهها و پذیرش شرایط سخت را نهادینه میکند.
حافظه تاریخی: این شعر به عنوان یک سند شفاهی، بازتابی از خاطرات تاریخی جامعه ایرانی است. عبارتهایی چون «نه شیر داره، نه پستون» یادآور دورههای مکرر خشکسالی و قحطی در ایران است که دغدغه اصلی زندگی کشاورزی و دامپروری بوده است. این متل، به شکلی هنرمندانه و پنهان، بخشی از تاریخ سختکوشی و مبارزه با طبیعت را به نسلهای بعدی منتقل میکند.
مقایسه تطبیقی:
شباهتهای این متل با سرودههای مشابه در فرهنگهای دیگر، نشاندهنده میراث مشترک جهانی جوامع سنتی است. برای مثال، متل مشهور انگلیسی «Eeny, meeny, miny, moe» نیز همان کارکرد قرعهکشی را دارد. این شباهتها ثابت میکند که جوامع بشری، در مراحل مختلف توسعه، نیازها و دغدغههای مشترکی داشتهاند که در قالب فرهنگ فولکلوریک آنها منعکس شده است. از این رو، «اتل متل توتوله» نه تنها بخشی از هویت ایرانی، بلکه بخشی از تاریخ فولکلوریک بشریت است.
منابع :
منابع فولکلور و اساطیر
کتاب «نیرنگستان» صادق هدایت: این کتاب مجموعهای از باورها، آداب و رسوم، متلها و اشعار عامیانه ایرانی است که به ریشهشناسی و تحلیل فولکلور میپردازد و میتواند به عنوان یک منبع دست اول در این زمینه استفاده شود.
«فرهنگ اساطیر ایرانی» خسرو گلسرخی: این منبع برای درک جایگاه اساطیری گاو در فرهنگ ایرانی و ارتباط آن با مفاهیم حیات و برکت بسیار ارزشمند است.
مقالات و پژوهشهای مربوط به فولکلور و ادبیات شفاهی: آثار پژوهشگرانی مانند محسن ذاکرالحسینی و سایر متخصصان در زمینه ادبیات عامه ایران که به تحلیل متلها و ترانههای کودکانه پرداختهاند.
اوستا: به عنوان منبع اصلی اساطیر ایرانی برای تحلیل جایگاه گاو نخستین.
منابع تاریخی و اجتماعی
کتب تاریخ اجتماعی ایران: برای بررسی دورههای قحطی و خشکسالی در تاریخ ایران، میتوان از منابعی که به تاریخ اجتماعی و اقتصادی کشور در دورانهای مختلف میپردازند، استفاده کرد.
پژوهشهای مردمشناسی: آثاری که به بررسی آداب و رسوم و معیشت جوامع روستایی و عشایری ایران میپردازند، میتوانند اطلاعات ارزشمندی درباره اهمیت گاو و نقش آن در زندگی روزمره ارائه دهند.
مقایسههای تطبیقی: کتب و مقالاتی که به مقایسه فولکلور ایران با سایر کشورها، به ویژه هند و جوامع کشاورزی اروپایی میپردازند، میتوانند برای بخش تطبیقی مقاله مفید باشند.
